Pierwsza strona
Warto wiedzieć


Wioletta Pawińska
Kształcenia w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej w akredytowanych uczelniach USA
II. Analiza akredytowanych programów nauczania


2.2. Przedmioty fakultatywne

Podobnie jak w przypadku omówionego wyżej bloku przedmiotów wymaganych zastosowanym tutaj kryterium doboru kursów była częstotliwość ich występowania w analizowanych programach. Niemniej jednak zwrócono również uwagę na przedmioty, które w odczuciu autora tej pracy są nowatorskie i sygnalizują kierunek zmian tej części programu. Duże zróżnicowanie oferowanych zajęć, ich liczba waha się od 30 w University of Iowa do 119 w University of Texas, zmusza niejako do pewnego uporządkowania pozwalającego na ich bardziej czytelną prezentację. Każdy przedmiot ze względu na zawartość treściową oraz rodzaj zagadnień, jakie porusza został ujęty w jednej z poniższych grup:
W przypadku przedmiotów wprowadzających stosunkowo nowe zagadnienia do dziedziny bibliotekoznawstwa i informacji naukowej podkreślono ich charakter w oparciu o informacje zawarte w corocznym Raporcie Statystycznym ALISE (Association for Library and Information Science Education) z 1998 i 1999 roku 11 badającym wszystkie akredytowane programy nauczania w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. W każdej grupie przedmioty występują w kolejności alfabetycznej wraz z ich angielskimi odpowiednikami. Podobnie jak w przypadku kursów obowiązkowych możliwe jest zapoznanie się z pełną listą nazw stosowanych przez poszczególne uczelnie poprzez skorzystanie z ich serwisów internetowych. Wyodrębnienie najbardziej typowej grupy przedmiotów było dość skomplikowane ze względu na to, iż treść zagadnień poruszanych w ramach jednego kursu często pokrywa się z tematyką innych zajęć.

2.2.1. Omówienie zawartości przedmiotowej

Po zapoznaniu się z zawartością treściową najczęściej oferowanych kursów nadobowiązkowych możliwe jest wyodrębnienie obszarów, którym poświęca się najwięcej uwagi i tych, które dopiero zyskują na znaczeniu w dziedzinie, jaką jest bibliotekoznawstwo i informacja naukowa. Ogromna ilość przedmiotów i szeroki zakres poruszanych zagadnień jest z pewnością próbą odpowiedzi na zapotrzebowanie zarówno ze strony przyszłych studentów, jak i ich potencjalnych pracodawców w sektorze informacji. Może jednak stanowić także pewne utrudnienie dla osoby rozpoczynającej program, ze względu na stosunkowo małą wtedy orientację co do przydatności danego kursu w przyszłej karierze zawodowej. Oprócz propozycji przykładowych specjalizacji, "ścieżek" lub koncentracji przedmiotowych praktycznie każda uczelnia przydziela studentowi tzw. doradcę programowego (advisor) będącego członkiem kadry naukowej. Do jego zadań należy pomoc w planowaniu przebiegu studiów, pozostającego w zgodzie z indywidualnymi zainteresowaniami, predyspozycjami i celami zawodowymi podopiecznego. Student ma przed sobą trudny wybór i taka forma współpracy z jednym z wykładowców zdecydowanie go ułatwia.
W niniejszym podrozdziale zostało zaprezentowanych 68 przedmiotów tzw. electives tworzących 10 wcześniej ustalonych grup tematycznych. Należy zaznaczyć, iż w niektórych grupach niewielka w porównaniu z innymi liczba kursów nie jest równoznaczna z małą popularnością tematyki, którą one poruszają. W przypadku minimum programowego udało się stwierdzić, iż ma ono charakter wprowadzający do dziedziny bibliotekoznawstwa i informacji naukowej przez co pozwala studentom zdobyć podstawy do dalszego poszerzania wiedzy w kierunku wybranym zgodnie z indywidualnymi zainteresowaniami. Oferty poszczególnych szkół wyższych różnią się zarówno pod względem liczby, nazewnictwa jak i zawartości przedmiotów. Niemniej jednak udało się stworzyć dość czytelny i typowy dla większości uczelni szkic nadobowiązkowej części programu kształcenia.
Warto prześledzić, jakie obszary interesującej tu dziedziny student ma szansę poznać dogłębnie, jakie mają obecnie mniejsze znaczenie oraz te, które wnoszą do niej coś nowego. W przeprowadzeniu analizy umożliwiającej ukazanie obecnych tendencji w programach nauczania szkół bibliotekoznawstwa i informacji naukowej w Stanach Zjednoczonych dość istotne znaczenie odegrała praca Iwony Orłowskiej z 1991 roku 14 na temat kształcenia w tym zakresie. Wyniki porównania nadobowiązkowej części programu sprzed dziewięciu lat ze stanem obecnym mają jednak charakter jedynie orientacyjny, z trzech istotnych przyczyn:
  • w pracy Orłowskiej zostało zbadanych 38 losowo wybranych uczelni oferujących program magisterski w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej, natomiast tutaj przyjętym kryterium wyboru szkoły jest posiadanie akredytacji Stowarzyszenia Bibliotek Amerykańskich
  • spośród uniwersytetów uwzględnionych w przeprowadzonej przez autorkę analizie 4 zakończyły całkowicie swoją działalność w interesującej tu dziedzinie, a dwie nie spełniają zadanego kryterium
  • ponadto istnieje grupa 17-tu szkół, do których wyniki owego porównania nie mogą się odnosić ze względu na brak informacji na temat postaci ich programów w 1991 roku.
Wskazane powyżej różnice pomiędzy obiema pracami umożliwiają jedynie dość powierzchowne porównania, niemniej jednak nasuwające pewne spostrzeżenia. Stanowi to powód uwzględnienia ich wyników w niniejszym podrozdziale.
Jedną z podstawowych funkcji wykonywanych przez bibliotekarza i specjalistę w dziedzinie informacji jest niewątpliwie gromadzenie informacji utrwalonej w różnych formatach. Znajomość metod i zasad stosowanych w tym zakresie uznana została za ważną przez prawie połowę badanych uczelni. W większości przypadków zagadnienia gromadzenia materiałów bibliotecznych omawia się w grupie kursów nadobowiązkowych, w odróżnieniu od sytuacji z 1991 roku, kiedy był to jeden z wymaganych przedmiotów. Nie oznacza to, że tematyka ta straciła na znaczeniu, obecnie jednak pozostawia się studentom wybór w tym zakresie. Nie są to jedyne zajęcia dotyczące problematyki gromadzenia zasobów informacji. Jedna trzecia szkół proponuje zapoznanie się ze wszystkimi aspektami wykonywania usług technicznych w bibliotece, do których należą: selekcja, gromadzenie, organizacja i udostępnianie materiałów bibliotecznych. W odniesieniu do tego przedmiotu możliwe jest tylko porównanie proporcji w jakich występował w programach sprzed dziewięciu lat i obecnie, i w tym przypadku zauważalny jest spadek zainteresowania prowadzeniem samodzielnego kursu "Usługi techniczne" o około jedną trzecią.
Kolejnym ważnym zagadnieniem w pracy specjalisty ds. informacji jest poznanie form i metod stosowanych w jej organizacji. W grupie zajęć obowiązkowych położono nacisk na katalogowanie i klasyfikację zasobów, tymczasem w ramach kursów do wyboru studenci mają możliwość między innymi wziąć udział w analizie systemów nagłówków tematycznych. Co prawda nie są to zajęcia bardzo popularne, ale istotne jest, iż poświęca się tej tematyce osobne miejsce. Nie jest to przedmiot nowy, nie został jednak uwzględniony w porównywanej tutaj pracy.
Zdecydowanie większy nacisk kładzie się na zapoznanie przyszłych bibliotekarzy i specjalistów z tej dziedziny z teorią i praktyką w zakresie indeksowania i tworzenia abstraktów. Tematyce tej poświęca się od lat niezmiennie dużo uwagi, a nawet niewielka grupa szkół wyższych proponuje dodatkowy przedmiot poszerzający wiadomości w zakresie konstruowania tezaurusów. Na pewno nowym elementem programu tych zajęć jest koncentracja na zasobach informacji w postaci elektronicznej, co jest wynikiem gwałtownych zmian technologicznych w kilku ostatnich latach.
Następnym z istotnych procesów w "cyklu życiowym informacji" jest jej przechowywanie i ochrona. Zależnie od formatu, w jakim jest reprezentowana stosuje się odpowiednią politykę zabezpieczania zasobów. Prawie połowa badanych uczelni umożliwia zdobycie wiedzy w planowaniu, projektowaniu i świadczeniu tego typu usług w bibliotekach i ośrodkach informacji. Należy zauważyć, iż sytuacja nie zmieniła się w przeciągu branego tutaj pod uwagę okresu czasu. Pomimo rosnącego znaczenia zasobów informacji elektronicznej nadal porusza się zagadnienia konserwacji i ochrony materiałów drukowanych, jednakże coraz częściej wybiera się jedną z form, jaką jest dygitalizacja.
Każda z wyżej opisanych czynności wykonywana jest w odniesieniu do różnego rodzaju materiałów bibliotecznych. Ogólną wiedzę na temat wszystkich typów zasobów informacji studenci uzyskują w trakcie zajęć obowiązkowych "Źródła i usługi informacyjno-biblioteczne". Zależnie od rodzaju wybranej specjalizacji bądź "ścieżki" przedmiotowej mogą zapoznać się ze specyfiką materiałów archiwalnych i rękopisów, zbiorów książek rzadkich, zbiorów specjalnych bądź zasobów z dziedziny filmu. Największą popularnością w tej grupie cieszy się tematyka zbiorów archiwalnych, gdyż ponad połowa badanych uczelni proponuje taki kurs. Pozostałe przedmioty, ze względu na obecność w relatywnie małej liczbie szkół, wydają się stanowić formę urozmaicenia programu. Z pewnością zainteresują się nimi studenci pragnący specjalizować się w jednym z tych wąskich obszarów bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. W przypadku wspomnianych wyżej przedmiotów w branym pod uwagę okresie nie nastąpiły wyraźne zmiany w ich pozycji na tle pozostałych kursów uzupełniających, z wyjątkiem zbiorów specjalnych, które straciły nieco na znaczeniu.
Z osobna należy omówić zagadnienia zarządzania rekordami informacyjnymi oraz problematykę gromadzenia i udostępniania periodyków. Znajomość tematyki pierwszego kursu uznana została za istotną przez połowę uczelni, natomiast odrębny przedmiot dotyczący wydawnictw ciągłych w bibliotece występuje w prawie jednej trzeciej analizowanych programów nauczania. Wynika z tego, iż wiedza praktyczna i teoretyczna w zakresie zarządzania rekordami informacyjnymi, zwłaszcza w środowisku elektronicznym jest uważana za bardzo przydatną w przyszłej karierze zarówno bibliotekarza, jak i specjalisty w dziedzinie informacji naukowej. Po dokonaniu porównań z sytuacją sprzed dziewięciu lat można stwierdzić, iż proporcjonalnie wzrosło zainteresowanie tą tematyką. W przypadku zajęć, w ramach których omawia się aspekty kontroli czasopism ich popularność pozostaje na podobnym poziomie. Zresztą zagadnienia te dużo częściej porusza się w trakcie kursu "Usługi techniczne".
Oprócz przedmiotów zapoznających studentów z różnymi typami zasobów informacji szczególną grupę stanowią kwestie organizacji i metod udostępniania materiałów z konkretnego obszaru tematycznego. Temu rodzajowi kursów poświęcono sporo uwagi we wszystkich analizowanych uniwersytetach i college'ach. Najpierw należałoby wskazać dziedziny, w których studenci mogą najczęściej zdobyć wiedzę. Bez wątpienia do grupy tej należą zagadnienia z zakresu źródeł i usług informacyjnych w nauce i technice, w naukach społecznych, medycznych i humanistycznych. Celem tych zajęć jest zapoznanie z bazą pojęciową, charakterystyką udostępnianych materiałów, ze specyfiką potrzeb informacyjnych użytkowników oraz najczęściej spotykanymi problemami w każdym z tych obszarów. Częstotliwość występowania dwóch pierwszych przedmiotów kształtuje się na podobnym poziomie - uwzględniono je w przybliżeniu w 70 procentach programów kształcenia. W przypadku nauk medycznych kurs ten nie jest prowadzony w 11-tu szkołach wyższych, natomiast zapoznanie się z tematyką nauk humanistycznych proponuje jedna uczelnia więcej.
Jednoznaczna ocena charakteru zmian w odniesieniu do tych przedmiotów była niemożliwa ze względu na brak danych o ich popularności w programach 17-tu uniwersytetów nie objętych analizą w pracy z 1991 roku.
Kolejne dziedziny, w których stwarza się obecnie możliwości pogłębienia wiadomości to problematyka usług i organizacji zasobów informacji prawniczej i z zakresu biznesu. Dzięki wiedzy zdobytej w trakcie tych zajęć studenci mają szansę znaleźć zatrudnienie w różnych firmach nie związanych bezpośrednio z informacją, ale w których odpowiednia informacja stanowi często o sukcesie w danej branży. Choć co prawda inne zajęcia - "Informacja gospodarcza" pojawiają się tylko symbolicznie, świadczy to o dużym obecnie zainteresowaniu tematyką działalności informacyjnej w biznesie. Obydwa przedmioty cieszą się dużą popularnością w programach nauczania, wykłady na temat informacji prawniczej prowadzi się w 28-miu szkołach, o dwie uczelnie więcej podejmują zagadnienia z obszaru biznesu. Obecność tych przedmiotów w programach nauczania analizowanych tutaj uczelni jest relatywnie większa o około 20 procent niż to miało miejsce dziewięć lat temu. Pozwala to stwierdzić z dość dużym prawdopodobieństwem, iż tematyka organizacji i udostępniania zasobów w zakresie prawa i biznesu zyskuje na znaczeniu.
Przedmiot, który wymaga zwrócenia szczególnej nań uwagi to "Zasoby informacji administracji państwowej". Jest to kurs należący do 5-ciu procent najpopularniejszych spośród wszystkich zajęć w programach kształcenia badanych szkół. Materiały i publikacje rządowe szczebla lokalnego i centralnego są źródłem informacji na temat polityki rządu w szeregu obszarów życia każdego społeczeństwa. Zadaniem specjalistów z dziedziny bibliotekoznawstwa i informacji naukowej jest umożliwienie wszystkim dostępu do pełnej informacji o tej tematyce. Jest to niewątpliwie jedna z głównych przyczyn obecności tego kursu w nadobowiązkowej części programu prawie wszystkich analizowanych uczelni zarówno dziś jak i dziewięć lat temu.
Studentom, którzy chcieliby w przyszłości pracować z materiałami o tematyce muzycznej wybór odpowiedniego kursu umożliwia 11-cie uniwersytetów i college'ów. Ponadto w pojedynczych programach proponuje się zapoznanie z problematyką bibliografii w zakresie literatury azjatyckiej, karaibskiej, słowiańskiej oraz w trzech afrykańskiej. Jak widać, większość uczelni dąży do urozmaicenia swojej oferty programowej w tym zakresie.
Inne spostrzeżenie, jakie się nasuwa po uprzedniej analizie zawartości treściowej powyższych kursów to zauważalna tendencja do koncentrowania się na zasobach informacji tematycznej w postaci cyfrowej oraz uzyskiwanej w trybie online. Wiąże się to zapewne z gwałtownie wzrastającym znaczeniem technologii komputerowych w dziedzinie informacji.
Wiedza uzyskana dzięki szerokiej gamie przedmiotów zajmujących się różnymi rodzajami materiałów bibliotecznych powinna być uzupełniona o wiadomości w zakresie instytucji, które owe zasoby gromadzą, przechowują i udostępniają. W tej grupie najczęściej uwzględnia się biblioteki akademickie, publiczne, specjalne i ośrodki usług technicznych biblioteki szkolnej. Niewielka liczba szkół proponuje również zapoznanie ze wszystkimi aspektami zarządzania bibliotekami medycznymi. Studenci zwykle poznają dokładną charakterystykę funkcji i usług świadczonych w każdym z wymienionych środowisk, nierzadko mając szansę zdobyć doświadczenie praktyczne w jednym z nich. Najwięcej miejsca poświęcono tematyce działalności bibliotek publicznych i akademickich, ponieważ zostały ujęte w programach 28-miu uczelni, tylko jedna mniej zajmuje się ośrodkami usług technicznych biblioteki szkolnej, a zajęcia w zakresie bibliotek specjalnych prowadzi się w 24 szkołach. Jak wskazują przytoczone tutaj dane liczbowe kursy te należą do istotnych, zważywszy na rodzaj proponowanych obecnie specjalizacji. Niestety w tym przypadku nie możliwe jest określenie rodzaju ewentualnych zmian w porównaniu z 1991 rokiem, z powodu zastosowanego w niniejszej pracy kryterium wyboru uczelni.
Istotę działalności omówionych wyżej instytucji stanowi świadczenie usług dla różnych grup użytkowników. Nie może zatem zabraknąć w programach nauczania zajęć, które o tej tematyce traktują. Wszystkie analizowane szkoły prowadzą cykl wykładów, w trakcie których podejmuje się zagadnienia w zakresie technik selekcji i organizacji zasobów informacji dla dzieci, młodzieży, dorosłych czy grup specjalnych. Największą uwagę skupia się na analizie literatury i usług dla najmłodszych użytkowników. Studenci wszystkich uczelni mogą zająć się badaniem i projektowaniem programów bibliotecznych dla dzieci, a dodatkowo w kilku z nich prześledzić historię literatury dziecięcej. Organizowanie w wielu przypadkach więcej niż jednego kursu świadczy o tym, iż osoby do dwunastego roku życia stanowią jedną z najistotniejszych grup użytkowników. Zagadnienia związane z edukacją najmłodszych są także pośrednio poruszane w ramach przedmiotu "Wytwarzanie i ocena środków audiowizualnych w nauczaniu", gdzie podkreśla się rolę specjalisty w doborze i udostępnianiu pomocy naukowych stosowanych w kształceniu. Kolejne zajęcia sygnalizujące ważkość tej problematyki to "Sztuka opowiadania bajek" - możliwość nabycia praktycznych umiejętności w świadczeniu tego rodzaju usług dla dzieci.
Nieco mniej zainteresowania wykazują uczelnie w prowadzeniu kursów zaznajamiających ze specyfiką źródeł i usług informacyjnych dla młodzieży. Tylko w 7-miu programach nie porusza się z osobna tej tematyki. Za najważniejsze kwestie, z jakimi studenci powinni się zapoznać uznano efektywność usług projektowanych przy wykorzystaniu charakterystyki współczesnego nastolatka.
Upodobania czytelnicze i szeroki zakres literatury dla użytkowników dorosłych, a także specyficzne potrzeby informacyjne osób niepełnosprawnych lub mniejszości kulturowych i etnicznych też mają swoje miejsce w programach nauczania w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Choć w porównaniu do dwóch pierwszych grup ich wybór oferuje o ponad połowę mniej uczelni, nadal pozostają dość istotnymi elementami analizowanych programów.
Wszystkie przedmioty poświęcone problematyce materiałów i usług dla określonych grup ludności nie utraciły, ani też nie zyskały na znaczeniu w ciągu ostatnich dziewięciu lat.
Ogromne zróżnicowanie potrzeb informacyjnych poszczególnych osób i środowisk, pociąga za sobą wiele trudności związanych z efektywnością świadczonych im usług. Nie sposób adekwatnie odpowiadać na to zapotrzebowanie bez znajomości czynników kształtujących proces komunikacji interpersonalnej bądź charakterystyki zachowań informacyjnych. Umiejętność prawidłowej oceny usług świadczonych przez specjalistów w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej uznano za godną uwagi studenta w co piątej spośród analizowanych uczelni. Trochę większy nacisk kładzie się na zapoznanie z typowymi modelami zachowań użytkowników w trakcie wyszukiwania informacji w systemach automatycznych, co jest odbiciem rosnącego znaczenia elektronicznych źródeł informacji. Poznanie wzorców i środków wykorzystywanych w komunikacji społecznej umożliwia 7 szkół, a w niektórych przypadkach zagadnienia te podejmuje się także w ramach kursu "Społeczne aspekty informacji". W nieco większej liczbie programów zajęto się tematyką kształcenia użytkownika w zakresie korzystania z biblioteki. Tutaj nacisk kładzie się na praktyczną wiedzę w projektowaniu programów edukacyjnych. Studenci zainteresowani rolą, jaką odgrywa biblioteka w nabywaniu podstawowych umiejętności czytania i pisania mają możliwość wyboru odpowiedniego kursu, lecz tylko w 7-miu uczelniach. Choć stosunkowo mała grupa uniwersytetów zajmuje się tą problematyką obecnie, w porównaniu do sytuacji sprzed dziewięciu lat nastąpił wzrost zainteresowania badaniem mechanizmów występujących w procesie komunikacji międzyludzkiej i ich implikacji dla usług informacyjnych. Jest to dość wyraźna tendencja, która pozwala zauważyć w dzisiejszych programach nauczania większe nastawienie na efektywność w zaspokajaniu potrzeb informacyjnych użytkowników.
W niniejszej pracy wielokrotnie podkreślano rolę, jaką odgrywa rozwój technologii komputerowych w niemalże każdej dziedzinie życia człowieka. W przypadku działalności informacyjnej w ciągu ostatnich kilku lat nastąpiła w tym zakresie prawdziwa rewolucja. Rosnąca popularność rozwiązań technologicznych w zakresie technik komputerowej i telekomunikacyjnej znajduje odbicie również w programach kształcenia przyszłych pracowników informacji. Mają oni możliwość zapoznać się z charakterystyką różnego rodzaju platform sprzętowych i oprogramowania znajdujących zastosowanie w zarządzaniu i świadczeniu usług w bibliotekach i ośrodkach informacji. "Automatyzacja bibliotek" to przedmiot, który poszerza ową wiedzę o wiadomości praktyczne i teoretyczne w zakresie usług technicznych w instytucjach zajmujących się informacją. Obydwa kursy są organizowane w prawie połowie badanych uczelni. Proporcje, w jakich przedmioty te występują w programach nauczania pozostają na podobnym poziomie jak dziewięć lat temu.
Bibliotekoznawstwo i informacja naukowa są obecnie dziedzinami, które łączą dość ścisłe związki z informatyką. Przedmiotem każdej z tych dyscyplin jest informacja, ale rozpatrywana z odmiennej perspektywy. Dość często zatem organizuje się tzw. kursy "międzywydziałowe" jak na przykład programowanie komputerowe. Co prawda takie zajęcia proponuje obecnie tylko jedna piąta analizowanych uczelni, ale można przewidywać, iż w najbliższych latach wzrośnie zainteresowanie tą tematyką, tak jak to się dzieje w przypadku innych przedmiotów dotyczących technologii informacyjnych.
Kolejne zajęcia, które umożliwiają studentom zdobycie dość obszernej wiedzy na temat nowoczesnych technologii to "Sieci informacyjne i technologie telekomunikacyjne". Przedmiot ten pozwala nie tylko zapoznać się z terminologią i teorią w tym zakresie, ale także nabyć podstawowe umiejętności w pracy w sieci zarówno jako użytkownik, jak i jej administrator. Znaczenie tego kursu wzrosło w przeciągu ostatnich dziewięciu lat o 30 procent, a jedną z głównych przyczyn jest niewątpliwie gwałtowny rozwój sieci lokalnych i rozległych.
Wraz z rozpowszechnieniem Internetu - sieci, która zresztą w swych początkach łączyła głównie środowiska akademickie, w programach nauczania zaczęły się stopniowo pojawiać zupełnie nowe przedmioty. Pierwszym, który należałoby wskazać jest kurs zapoznający studentów z zasobami informacji w tej sieci. Ma on najczęściej formę praktycznych ćwiczeń w korzystaniu z wyszukiwarek, poczty elektronicznej, list dyskusyjnych i innych dostępnych usług. Występuje w 15-tu badanych uczelniach, a jak wynika z danych Raportu Statystycznego ALISE z 1998 15 i 1999 roku 16 większość z nich wprowadziła go do swoich programów właśnie w ostatnich trzech latach. Podobnie sytuacja wygląda w przypadku przedmiotu "Biblioteki cyfrowe".
Zagadnienia związane w większym stopniu z usługami świadczonymi w Internecie to handel elektroniczny i elektroniczna działalność wydawnicza. Pierwszy kurs jest wykładany na razie na bazie eksperymentalnej, ale nie można wykluczyć, iż wraz z rozwojem tej działalności zyska na popularności. Publikacje w środowisku elektronicznym są już w zasadzie zjawiskiem naturalnym. Naukowcy z wielu dyscyplin publikują wyniki swojej pracy np. w czasopismach dostępnych w całości w sieci. Przedmiot zapoznający studentów z aspektami działalności tego typu wystąpił w 7-miu analizowanych uczelniach.
Ogromne ułatwienie w korzystaniu z zasobów informacji w Internecie, jakim było pojawienie się technologii WWW nie pozostało bez wpływu na postać nadobowiązkowej części programu nauczania. Umiejętności w tworzeniu kompleksowych stron www i administrowaniu nimi mogą obecnie nabyć studenci 9-ciu szkół bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Wiedza ta okaże się z pewnością bardzo przydatna w świadczeniu usług informacyjnych zarówno w bibliotece, jak i poza nią.
Innym przedmiotem, w ramach którego podejmuje się istotne kwestie w zakresie technologii informacyjnych jest komunikacja człowieka z komputerem. Poza zapoznaniem się z modelami i wzorcami w porozumiewaniu się użytkownika z systemem automatycznym studenci zajmują się projektowaniem graficznych interfejsów użytkownika, powszechnie stosowanych w świadczeniu usług informacyjnych.
Wykształcenie każdego pracownika informacji, byłoby niepełne bez znajomości zasad funkcjonowania, oceny i projektowania systemów, zwłaszcza informacyjnych. W 31 analizowanych uczelniach studenci uzyskują wiadomości na tym obszarze w ramach odpowiedniego kursu, część z nich nawet zalicza go do grupy wymaganych. Zajęcia są niejako wstępem do rozwijania wiedzy w zakresie poszczególnych typów systemów informacyjnych. Wśród nich największą popularnością cieszą się systemy online, bo poświęca się im uwagę w 28-miu uniwersytetach i college'ach. Po kilka uczelni mniej proponuje wybór zajęć skupiających się ogólnie na systemach wyszukiwania informacji oraz w zakresie systemów zarządzania bazami danych. Dość trudna problematyka systemów eksperckich jest poruszana tylko w 5-ciu programach nauczania. Brak danych na temat uczelni nie ujętych w analizie Iwony Orłowskiej nie pozwala jednoznacznie stwierdzić czy nastąpiły jakieś zmiany w tej grupie przedmiotów.
Oprócz poznania zagadnień z wszystkich zaprezentowanych wyżej obszarów pewna grupa uczelni stwarza studentom możliwości wyboru zajęć poruszających kwestie historyczne, ekonomiczne i z zakresu polityki informacyjnej. Największa liczba szkół (27) oferuje zaznajomienie się z historią książek i druku, przedmioty - historia bibliotek i przekazu ustnego występują w programach dwa razy rzadziej. Charakterystykę polityki informacyjnej i jej wpływu na działalność w interesującej tu dziedzinie mają możliwość poznać studenci 21 uczelni. Zagadnienia ekonomiczne podejmuje się tylko w 7-miu szkołach, dużo więcej uwagi poświęca się marketingowi usług informacyjnych w bibliotekach i ośrodkach informacji.
Należy ponadto zauważyć, iż studenci zainteresowani bibliotekarstwem międzynarodowym czy metodami planowania i wyposażania pomieszczeń bibliotecznych również znajdą zajęcia pozwalające zdobyć ową wiedzę w programach kilku spośród analizowanych uniwersytetów. Jeśli jednak istnieją obszary bibliotekoznawstwa i informacji naukowej, które student pragnie poznać dokładniej może zdecydować się na studia indywidualne bądź wybrać przedmiot "Zagadnienia wybrane".
Całokształt wiedzy teoretycznej i umiejętności praktycznych zdobytych w trakcie poszczególnych kursów powinien być uzupełniony praktyką zawodową w autentycznym środowisku. Taką możliwość stwarza obecnie 35 analizowanych uczelni, w 9-ciu spośród nich jest to nawet wymagany składnik programu. Pozostałe szkoły, choć same nie organizują zalecają zapoznanie się z praktyczną stroną zawodu bibliotekarza i specjalisty w dziedzinie informacji naukowej.
Ostatnim etapem w realizacji programu studiów jest zawsze jakaś forma weryfikacji wiedzy z interesującej tu dziedziny. Najczęściej jest to tzw. comprehensive examination, czyli egzamin końcowy w formie pisemnej bądź ustnej sprawdzający, w jakim stopniu dany student posiadł wiadomości w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Napisanie pracy magisterskiej jest wymagane tylko w 9-ciu uczelniach, w pozostałych jest to jedna z opcji ukończenia programu.
W celu ukazania ogólnej postaci bloku przedmiotów do wyboru niezbędne jest podsumowanie wszystkich powyższych spostrzeżeń. Podobnie, jak w przypadku minimum programowego, nie nastąpiły tutaj drastyczne zmiany, lecz poczyniono pewne modyfikacje w poszczególnych obszarach bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Analiza zawartości treściowej kursów nadobowiązkowych oraz informacji uzyskanych w wyniku porównań pozwoliła wyodrębnić czynniki najistotniejszych zmian programowych, a są nimi:
  • technologie informacyjne
  • użytkownik
  • usługi w poszczególnych dziedzinach tematycznych.
Postęp w technice komputerowej spowodował wyraźne zwiększenie popularności kursów już obecnych w nadobowiązkowej części programu oraz pojawienie się zupełnie nowych. Metody gromadzenia, organizacji i udostępniania informacji w postaci elektronicznej zyskują ciągle na znaczeniu w kształceniu przyszłych pracowników informacji. Jak wynika z informacji zawartych w Raporcie Statystycznym ALISE zmiany te nastąpiły w ostatnich latach. Można zatem stwierdzić, iż zastosowanie komputera w działalności informacyjnej zajmuje obecnie w programach nauczania bardzo ważne miejsce.
Kolejną zauważalną tendencją jest poświęcanie coraz większej uwagi charakterystyce użytkownika i jego potrzebom informacyjnym. Oprócz zapoznania się ze specyfiką usług dla poszczególnych grup ludności stosunkowo duża liczba analizowanych szkół oferuje zajęcia, w trakcie których studenci mogą zgłębić istotę procesu komunikacji w społeczeństwie. Zdecydowanie częściej niż dziewięć lat temu podejmuje się też tematykę kształcenia użytkownika biblioteki. Przy tak dużym obecnie udziale technologii informacyjnych w świadczeniu usług informacyjnych znajomość mechanizmów rządzących komunikacją człowieka z komputerem jest niezmiernie przydatna. Potrzebę tę rozpoznała ponad jedna trzecia analizowanych uczelni, kładąc ponadto nacisk na projektowanie interfejsu użytkownika.
Szerokie ujęcie problematyki zasobów i usług informacyjnych w różnych dziedzinach tematycznych jest również charakterystyczne dla dzisiejszych programów kształcenia w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Widoczny jest wzrost znaczenia kursów o tej tematyce w bardziej praktycznych obszarach, jakimi są informacja w biznesie i prawie. Zjawisko to sygnalizuje otwieranie się nowych możliwości podjęcia pracy poza biblioteką np. w firmach konsultingowych czy prawniczych.
Podsumowując należy stwierdzić, iż w obrębie trzech wspomnianych wyżej grup przedmiotów zachodzą największe zmiany w kierunku wzrostu zainteresowania poruszaną przez nie tematyką. Trzeba jednak również zauważyć, że wiele kursów w zakresie gromadzenia, organizacji i udostępniania informacji oraz podejmujących zagadnienia zarządzania różnymi środowiskami informacyjnymi zajmuje od lat ważne miejsce w programach kształcenia w dziedzinie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Mniejsza jest jedynie popularność zajęć dotyczących wąskich obszarów interesującej tu dziedziny.
Nie ulega wątpliwości, że postać nadobowiązkowej części programu podlega systematycznym modyfikacjom. Potrzebę ciągłej pracy nad kształtem edukacji przyszłych specjalistów zajmujących się informacją zrodziły dwa istotne czynniki: wprowadzenie nowych Standardów Akredytacji w 1992 roku oraz alarmujące zjawisko, jakim były zamknięcia sporej grupy wydziałów bądź szkół bibliotekoznawstwa i informacji naukowej w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych. Wydaje się zatem, iż w najbliższej przyszłości można oczekiwać, że oferta badanych uczelni w zakresie przedmiotów do wyboru będzie coraz bardziej adekwatną odpowiedzią na zapotrzebowanie ze strony wykładowców, studentów i ich potencjalnych pracodawców.

2.3. Specjalizacje

Cechą charakterystyczną współczesnego rynku pracy w sektorze zajmującym się działalnością w dziedzinie informacji jest niewątpliwie różnorodność. Oprócz wcześniej istniejących zawodów systematycznie pojawiają się nowe, a najistotniejszym czynnikiem kształtującym te zmiany jest bezsprzecznie rozwój technologii komputerowych i telekomunikacyjnych. Po raz kolejny należy podkreślić znaczenie Internetu, cyfrowych nośników i technik informacji w tych przemianach. To właśnie technologia zrewolucjonizowała życie przeciętnego człowieka modyfikując wyobrażenia tradycyjnie rozumianych sklepu, banku, firmy czy biblioteki. Obecnie "oknem na świat" jest nie telewizor, lecz komputer osobisty połączony z tą siecią. Jednakże wielu ludzi nie wie, jak sobie z tym natłokiem informacji poradzić i często czują się zagubionymi w obliczu nowoczesnych rozwiązań w technice komputerowej i telekomunikacyjnej. Potrzebny jest zatem ktoś, kto podejmie takie funkcje, jak przeszukiwanie, organizacja, udostępnianie zasobów oraz nauczanie korzystania z technologii informacyjnych. Rola ta przypadła w dużej mierze bibliotekarzom i specjalistom w zakresie informacji naukowej. Poza tradycyjnymi stanowiskami w różnego typu bibliotekach i ośrodkach informacji, otwierają się dla nich nowe możliwości w wielu innych dziedzinach. Uczelnie amerykańskie kształcące w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej proponują swoim studentom szereg ciekawych specjalizacji i programów powstałych z inicjatyw międzywydziałowych. Bogata oferta przedmiotowa pozwala stworzyć plan studiów odpowiadający w pełni zainteresowaniom i aspiracjom zawodowym przyszłych bibliotekarzy i pracowników informacji. Jeśli jednak student zdecyduje się skorzystać z sugestii swojego wydziału, to ma do dyspozycji zarówno tradycyjne specjalizacje będące od lat stałym składnikiem programu, jak i te zupełnie nowe. Do tej pierwszej grupy należą między innymi programy biblioteki akademickiej, publicznej i specjalnej . Są to ciągle jedne z najpopularniejszych spośród proponowanych specjalizacji w bibliotekoznawstwie i informacji naukowej. Przygotowanie i wiedza uzyskane w trakcie tak ukierunkowanych studiów pozwalają obejmować stanowiska w jednej z nich. Nie mniejszą popularnością cieszy się ośrodek usług technicznych biblioteki szkolnej. Duża grupa szkół umożliwia zdobycie certyfikatu na tym obszarze, uprawniającego do pracy w takich centrach. Zagadnienia usług dla dzieci i młodzieży to następna specjalizacja, która zresztą koresponduje z wcześniej wspomnianą z tą różnicą, że ta nie ogranicza pod względem instytucji świadczącej usługi młodym użytkownikom. Jeśli student jest zainteresowany pracą z zasobami z konkretnego obszaru tematycznego, to stoi przed nim bogaty wybór spośród takich koncentracji przedmiotowych, jak: bibliotekarstwo prawnicze, muzyczne, medyczne, azjatyckie, afrykańskie czy też karaibskie. Istnieje także sporo możliwości zdobycia specjalistycznej wiedzy w zakresie usług technicznych w bibliotece, bądź poszczególnych jej funkcji: gromadzenia, katalogowania, klasyfikowania, ochrony i konserwacji zasobów informacji. Pogłębienie wiedzy w zarządzaniu zbiorami archiwalnymi i rekordami informacyjnymi również należy do propozycji programowych wielu uczelni. Studenci, którzy chcą rozwijać wcześniej zdobyte umiejętności w zakresie projektowania, oceny i wprowadzania systemów informacyjnych mogą wybrać odpowiednią koncentrację przedmiotową w dużej liczbie szkół. Pośród nich są także takie, które oferują dodatkowo specjalizacje w zarządzaniu bazami danych czy systemach informacji dostępnej w trybie online. Przykładem specjalizacji stosunkowo nowej jest zarządzanie informacją w postaci cyfrowej. Tematyka ta obejmuje takie zagadnienia, jak technologie informacyjne, administrowanie stronami www, biblioteki cyfrowe, automatyzacja procesów bibliotecznych i informacja gospodarcza w środowisku elektronicznym. Osoby zainteresowane podjęciem pracy w którejś z tych dziedzin powinny się zdecydować na wybór odpowiedniej specjalizacji. Rozwój Internetu przyczynił się do powstania nowych miejsc pracy także dla absolwentów bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Koncentracje przedmiotowe noszące nazwy "Sieci i technologie internetowe" oraz "Komunikacja i publikowanie w środowisku elektronicznym" to przykładowe propozycje niektórych uczelni dla tych studentów, którzy chcieliby rozpocząć karierę zawodową pracując w Internecie. Jak widać możliwości w zakresie specjalizacji rysuje się naprawdę dużo, ale jednocześnie nie stawia się wymogu obrania którejkolwiek z nich. Biorąc także pod uwagę to, iż każdy student ma prawo ułożyć własny plan studiów, odpowiadający jego indywidualnym predyspozycjom i aspiracjom zawodowym, można śmiało stwierdzić, że obecne programy nauczania charakteryzują się ogromną "elastycznością" w tej dziedzinie. Jako że informacja łączy wiele dziedzin życia i dyscyplin naukowych, które ponadto wzajemnie na siebie wpływają, analizowane szkoły bibliotekoznawstwa i informacji naukowej organizują szereg programów tzw. joint degree lub dual degree opartych na współpracy międzywydziałowej. Celem tego rodzaju inicjatyw jest wykształcenie specjalistów zdolnych efektywnie pracować z informacją z konkretnej dziedziny tematycznej lub dyscypliny naukowej. Realizacja takiego programu kończy się uzyskaniem tytułu magisterskiego w obu dziedzinach, czasami nawet w krótszym niż zwykle czasie. Warto zapoznać się z rodzajem proponowanych obecnie programów tego typu. Poniżej podano przykłady wraz z krótkim objaśnieniem charakteru kwalifikacji zawodowych, które można uzyskać dzięki każdemu z nich: - Master of Library Science - Master of Business Administration (zarządzanie bibliotekami i ośrodkami informacji) - J.D. Law (Juris Doctor) - M.S. in Library Science (zarządzanie zasobami informacji prawniczej) - M.A. History - M.S. in Library Science (zarządzanie zbiorami archiwalnymi i specjalnymi w bibliotekach, muzeach lub archiwach) - M.A. Biology - M.S. in Library Science (usługi w bibliotekach specjalnych o profilu biologicznym) - M.A. Musicology - M.S. in Library Science (usługi w zakresie bibliotekarstwa muzycznego) - M.A. Geography - M.S. in Library Science (zarządzanie zbiorami kartograficznymi) - M.A. English - M.S. in Library Science (działalność wydawnicza, bibliotekarstwo w dziedzinie nauk humanistycznych) - M.A. Religious Studies - M.S. in Library Science (zarządzanie informacją o tematyce religijnej) - M.A. Greek and Latin - M.S. in Library Science (bibliotekarstwo w dziedzinie nauk humanistycznych) - M.A. in Government and Politics - M.S. in Information Science (ośrodki informacyjne i badawcze administracji państwowej) - Master of Education - M.S. in Library and Information Studies (ośrodki usług technicznych w różnych typach bibliotek) - M.S. in Pharmaceutical Sciences - Master of Library Science (ośrodki informacyjne i badawcze w przemyśle farmaceutycznym) - M.S. in Systems Science - M.S. in Library and Information Science (systemy biblioteczne, systemy informacyjne online) Postaci programów nauczania w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej na poziomie magisterskim jest jak widać wiele. Studenci mają możliwość decydować w dużym stopniu o przebiegu ich edukacji w interesującej tu dziedzinie. Ponadto osoby pragnące kontynuować naukę mają do wyboru studia doktoranckie bądź "Certificate of Advanced Study in Library and Information Science" - roczny program na poziomie zaawansowanym, przeznaczony dla tych, którzy chcą pogłębić wiedzę i rozwinąć umiejętności praktyczne w wybranym obszarze bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Bogata oferta przedmiotowa i ogromne zróżnicowanie w zakresie proponowanych programów i specjalizacji są odpowiedzią na zapotrzebowanie ze strony wszystkich odbiorców tych programów kształcenia. Pozwala to stwierdzić, iż w odniesieniu do standardu dotyczącego kształtu programu, analizowane tutaj uczelnie zasłużenie otrzymały akredytacje Stowarzyszenia Bibliotek Amerykańskich.


Początek strony   |  Spis treści   |  Poprzednia strona   |   Następna strona