Pierwsza strona
Warto wiedzieć


Wioletta Pawińska
Kształcenia w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej w akredytowanych uczelniach USA
II. Analiza akredytowanych programów nauczania


2.1. Przedmioty obowiązkowe

Kryterium wyboru przedstawionych poniżej przedmiotów stanowiła częstotliwość ich występowania w analizowanych programach w charakterze kursów obowiązkowych. Choć mamy do czynienia z pewnym zróżnicowaniem w zakresie ich liczby w celach orientacyjnych można przyjąć, że średnio jest to sześć przedmiotów. Oprócz zastosowanego tutaj kryterium częstotliwości pomocny okazał się również model programu tzw. core curriculum zaproponowany przez J.Michaela Pembertona i Christine R. Nugent w pracy na temat zbieżności między dyscyplinami zajmującymi się informacją oraz ich implikacji dla studiów w tym zakresie 9. Autorzy wyróżnili takie oto kursy:
  • Środowisko informacyjne ( The Information Environment)
  • Podstawy nauk informacyjnych i technologii (Foundations of Information Sciences and Technologies)
  • Zasoby informacji: selekcja, gromadzenie i ocena (Information Resources: Selection, Aquisition, and Evaluation)
  • Sposoby reprezentacji informacji (Information Content Representation)
  • Udostępnianie i wyszukiwanie informacji (Information Access and Retrieval).
Jest to ogólny szkic wymaganej części programu w zakresie studiów w dziedzinie informacji. Bibliotekoznawstwo i informacja naukowa stanowią jedną z dyscyplin należącą do grupy, do której powyższy model się odnosi. Sugestie te, a także porównanie treści zagadnień poruszanych w ramach poszczególnych przedmiotów obowiązkowych analizowanych programów nauczania pozwoliły wyodrębnić typową postać minimum programowego. Nazwy kursów podane zostały w języku polskim wraz z ich angielskimi odpowiednikami. Ze względu na pewne różnice w nazewnictwie, stosowane przez uczelnie zapewne w celu uatrakcyjnienia swojej oferty, wybrane zostały nazwy najbardziej odpowiadające treści przedmiotów. Istnieje jednak możliwość zapoznania się ze wszystkimi stosowanymi nazwami poprzez skorzystanie z serwisów informacyjnych badanych uczelni. Lista adresów internetowych poszczególnych wydziałów bądź szkół została zamieszczona w aneksie.

METODY I TECHNIKI BADAWCZE W BIBLIOTEKOZNAWSTWIE I INFORMACJI NAUKOWEJ
(Research Methods)

Przedmiot ten zapoznaje studentów z podstawowymi metodami, technikami i narzędziami badawczymi stosowanymi w bibliotekoznawstwie i informacji naukowej. Najczęściej praca badawcza rozpatrywana jest jako proces rozpoczynający się zdefiniowaniem problemu badań, poprzez sformułowanie planu, zgromadzenie potrzebnych danych, ich analizę, a następnie prezentację jej wyników, często za pomocą komputera. W ramach zajęć prowadzone są również dyskusje na temat wyboru metod badawczych w rozwiązywaniu specyficznych problemów dotyczących usług bibliotecznych. Fachowa literatura badawcza poddawana jest analizie krytycznej, co ma na celu rozwinąć w studentach umiejętność interpretacji wyników badań. Czasami łączy teorię z praktyką poprzez samodzielne projekty badawcze realizowane przez studentów w trakcie warsztatów.

W 26-ciu analizowanych uczelniach kurs ten należy do grona przedmiotów obowiązkowych, natomiast w 18-tu istnieje możliwość jego wyboru, jako nadobowiązkowego. Nie jest oferowany jako samodzielny przedmiot przez cztery uczelnie. Dwie szkoły proponują w ramach przedmiotów do wyboru "Metody badawcze" na poziomie zaawansowanym (advanced), w 6-ciu innych oferuje się ponadto dodatkowy kurs omawiający metodologię badań.

ORGANIZACJA INFORMACJI
(Organization of Information)

Przedstawia się tu podstawowe pojęcia i techniki prezentacji informacji oraz metody tworzenia i udostępniania zasobów multimedialnych. Analizowana jest struktura informacji oraz współczesne problemy i metody jej organizacji. Jednym z ważnych elementów zajęć jest zapoznanie się z podstawowymi zasadami katalogowania i klasyfikowania wiedzy uwzględniające zastosowanie klasyfikacji Biblioteki Kongresu (The Library of Congress Classification), Klasyfikacji Dziesiętnej Dewey'a (Dewey's Decimal Classification), katalogowania według zasad AACR2 (Anglo-American Cataloging Rules, 2nd. ed.) a także haseł przedmiotowych Sears i Biblioteki Kongresu (Sears and Library of Congress Subject Heading Lists).
Poruszane są również zagadnienia intelektualnego (zawartość) i fizycznego (lokalizacja) dostępu do informacji. Student ma możliwość zaznajomienia się z zastosowaniami formatu MARC (Machine-Readable Cataloging) oraz z informacją zorganizowaną w trybie online np. siecią OCLC (Online Computer Library Center). Ponadto kładzie się nacisk na zrozumienie funkcji manualnych i komputerowych katalogów bibliotecznych, indeksów i opisu bibliograficznego oraz ich znaczenia dla efektywnej pracy bibliotek i ośrodków informacji. Poddaje się analizie obecne tendencje i kierunki rozwoju w tym zakresie. Przedmiot ma charakter wprowadzający do ogólnych zasad organizacji różnego typu materiałów bibliotecznych i uzupełniany jest ćwiczeniami praktycznymi w katalogowaniu, klasyfikowaniu, wyszukiwaniu informacji online oraz w niektórych przypadkach w pracy z bazami danych.
We wszystkich analizowanych szkołach wyższych pojawił się przedmiot poruszający omówione wyżej zagadnienia. 45 uczelni uznało go za obowiązkowy składnik programu magisterskiego, 3 pozostawiają studentom jego wybór w ramach tzw. electives. W 6-ciu skupiono się tylko na katalogowaniu i klasyfikacji, poza tym 24 uczelnie oferują dodatkowo przedmiot nadobowiązkowy "Katalogowanie i klasyfikacja" na poziomie podstawowym i zaawansowanym.

WSTĘP DO BIBLIOTEKARSTWA I DOKUMENTALISTYKI
(Introduction to the Library and Information Profession)

Jest to przegląd podstawowych pojęć, teorii i zasad w dziedzinie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Omawia się rolę i znaczenie bibliotek i ośrodków informacji w rozpowszechnianiu informacji w społeczeństwie obecnie i w przeszłości. Poddaje się analizie zmiany zachodzące w sposobach przekazywania informacji oraz czynniki społeczne, prawne, ekonomiczne i polityczne mające na nią wpływ. Student styka się z technologiami stosowanymi w świadczeniu usług informacyjnych, poznaje charakterystykę różnego typu bibliotek, a także zapoznaje się z filozofią i etyką zawodu. W ramach kursu porusza się zagadnienia dotyczące swobody intelektualnej, cenzury, związków z innymi dyscyplinami naukowymi, organizacji profesjonalnych oraz perspektyw i kierunków rozwoju dziedziny.
Przedmiot ten pojawił się jako jeden z wymaganych w 38-miu uczelniach, w trzech jest kursem do wyboru. Podobnie w trzech programach zajęto się jedynie problematyką etyki i filozofii zawodu bibliotekarza i specjalisty z zakresu informacji. W 6-ciu przypadkach zagadnienia z tej dziedziny omawia się w ramach innych przedmiotów nadobowiązkowych.

ZARZĄDZANIE BIBLIOTEKĄ I OŚRODKAMI INFORMACJI
(Management of Library and Information Centers)

Wprowadzenie do podstawowych teorii i zasad administracji i zarządzania bibliotekami: akademickimi, publicznymi i specjalnymi oraz innymi ośrodkami informacji. Kurs ma za zadanie zapoznać studentów z ich zasadniczymi funkcjami, czyli z planowaniem, organizacją, sprawowaniem kontroli, doborem personelu i ustalaniem budżetu. Bada się strukturę organizacyjną bibliotek i ośrodków informacji, wpływ postępu technologicznego na ich funkcjonowanie, a także prezentowane są różne style zarządzania. Zdobycie tych wiadomości pozwala studentom rozwinąć praktyczne umiejętności w kierowaniu i w rozwiązywaniu problemów na tym obszarze.
Zagadnienia związane z zarządzaniem różnego typu środowisk informacyjnych są poruszane w 45-ciu badanych uczelniach, w 35-ciu przedmiot ten stanowi niezbędny składnik programu nauczania, w trzech nie został uwzględniony jako samodzielny kurs. Poza tym 7 szkół zajmuje się omawianiem z osobna aspektów kierowania różnego rodzaju bibliotekami.

ŹRÓDŁA INFORMACJI I USŁUGI INFORMACYJNE
(Reference and Information Sources and Services)

Przedmioty te obejmują przegląd zasad i technik gromadzenia, organizacji i oceny zasobów informacji w postaci drukowanej i elektronicznej. Projektowanie i struktura narzędzi stosowanych do efektywnego świadczenia usług informacyjnych w różnego rodzaju bibliotekach i ośrodkach informacji. Podczas kursu student zapoznaje się ogólnie ze wszystkimi typami materiałów. Dużo uwagi poświęca się analizie procesu komunikacji społecznej, rozwijaniu umiejętności interpersonalnych, aby efektywnie odpowiadać na potrzeby informacyjne różnych grup użytkowników. Dyskutuje się na temat kierunków zmian w zakresie udostępniania zbiorów podręcznych tzw. reference resources, problemów opisu bibliograficznego i wykorzystania źródeł bibliograficznych do tworzenia zasobów. Przedmiot umożliwia ponadto zapoznanie się z technikami budowania skutecznych strategii wyszukiwania informacji w systemach danych (w tym w Internecie).
Obecność tego kursu w prawie wszystkich analizowanych programach (44), świadczy o dużym znaczeniu, jakie się przywiązuje do problematyki źródeł informacji i usług informacyjnych. Tylko w 5-ciu uczelniach znalazł się on w grupie przedmiotów do wyboru, natomiast w 4 jest omawiany w ramach innych kursów.

2.1.1. Przedmioty obowiązkowe - ocena ogólna

Należałoby bliżej przyjrzeć się przedstawionemu powyżej zarysowi "rdzenia" (core) programowego w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej oraz rodzajowi uwzględnionych przedmiotów. W każdym przypadku czynnikiem decydującym o wyborze danego kursu była liczba szkół, w których wystąpił w grupie przedmiotów obowiązkowych. Dokładne zapoznanie się z ich treścią stwarza dość jednolity obraz wymagań w zakresie kształcenia stawianych przyszłym pracownikom informacji. Niezbędna wiedza, jaką muszą zdobyć w trakcie studiów obejmuje następujące obszary:
  • główne teorie, zasady, pojęcia i filozofia zawodu
  • sposoby organizacji i reprezentacji informacji
  • typy zasobów i ich gromadzenie, selekcja i ocena
  • świadczenie usług informacyjnych
  • zarządzanie różnymi środowiskami informacyjnymi
  • metodologia badań w bibliotekoznawstwie i informacji naukowej.
Większość analizowanych uczelni pragnie wyposażyć studentów w podstawy z tej dziedziny, stąd w zasadzie każdy z tych przedmiotów ma charakter wprowadzający do zagadnień w nim poruszanych. Taki sposób prezentacji wiadomości pozwala studentowi uzyskać orientację niezbędną do samodzielnego wyboru obszarów wiedzy, w których pragnie ją poszerzać. Możliwości rysuje się dość dużo, co widoczne jest w części niniejszej pracy omawiającej kursy nadobowiązkowe.
Znajomość podstawowych teorii i zasad w dziedzinie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej jest wymaganiem zrozumiałym, gdyż każdy specjalista powinien umieć wyjaśnić charakter i zakres dyscypliny, którą się zajmuje, a także zdefiniować podstawowe pojęcia. Istotne jest również zaznajomienie się z etyką i filozofią zawodu, aby w przyszłości rozpocząć udaną karierę zawodową. Natomiast zetknięcie się z ogólnym opisem struktury i funkcji różnych typów bibliotek bywa pierwszym krokiem w wyborze późniejszej specjalizacji w tej dziedzinie. Przedmiot ten ma ugruntowaną pozycję, ponieważ jest od lat stałym składnikiem programów nauczania badanych uczelni.
W przypadku organizacji i prezentacji informacji mamy do czynienia z dość szerokim ujęciem tej problematyki. Intencją kursu jest głównie zapoznanie studenta z różnymi technikami i metodami katalogowania i klasyfikacji zasobów w postaci drukowanej i elektronicznej. Obecność tego przedmiotu we wszystkich programach świadczy niewątpliwie o tym, iż są to zagadnienia uznawane za jedne z najważniejszych w bibliotekoznawstwie i informacji naukowej. Ponadto połowa badanych uczelni oferuje dodatkowe zajęcia w tym zakresie, także na poziomie zaawansowanym, w trakcie których zajmuje się najczęściej organizacją zasobów w postaci elektronicznej i online. Student może zatem pogłębiać zdobytą wcześniej wiedzę, co wydaje się istotne z punktu widzenia współczesnych tendencji w przechowywaniu i udostępnianiu informacji.
Bardzo ważnym elementem zawodu specjalisty ds. informacji, a zwłaszcza bibliotekarza okazuje się być znajomość rodzajów materiałów bibliotecznych oraz sposobów ich gromadzenia, selekcji i oceny. Student uzyskuje tutaj podstawowe informacje na temat postaci wiedzy utrwalonej i technik stosowanych w pracy z nimi. Kurs ten wyposaża w podstawy potrzebne do wzięcia udziału w zajęciach dotyczących poszczególnych typów materiałów bibliotecznych z grupy przedmiotów nadobowiązkowych.
Bez owej znajomości materiałów bibliotecznych niemożliwe wydaje się efektywne świadczenie usług w bibliotekach i ośrodkach informacji, które takie zasoby udostępniają. W ramach przedmiotów obowiązkowych omawia się różne aspekty usług informacyjnych. Począwszy od prezentacji technik i metod stosowanych w celu możliwie najpełniejszego zaspokajania potrzeb użytkownika. Skupienie uwagi na procesie komunikacji społecznej i pogłębianie zrozumienia istoty dwustronnej relacji pracownik informacji - użytkownik mają zapewne za zadanie służyć zwiększaniu efektywności w odpowiadaniu na potrzeby informacyjne różnych środowisk społecznych.
Kolejnym ważnym zagadnieniem w dziedzinie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej jest niewątpliwie zarządzanie bądź administracja bibliotekami i ośrodkami informacji. Potencjalnie każdy student może w przyszłości podjąć pracę na kierowniczym stanowisku w instytucji świadczącej usługi informacyjne. Nie dziwi więc chęć przygotowania przyszłych bibliotekarzy i pracowników informacji do pełnienia takiej roli poprzez zapoznanie ich ze wszystkimi aspektami tej funkcji. Nacisk kładzie się oczywiście na rodzaj zarządzanej instytucji, którą tutaj jest biblioteka bądź ośrodek informacji, ale umiejętności zdobyte w trakcie kursu okazują się być przydatne również na innych stanowiskach pracy. Kurs wyposaża w wiedzę teoretyczną oraz umiejętności praktyczne w kierowaniu, a jego obecność aż w 45-ciu uczelniach świadczy o dużym znaczeniu tego składnika programu.
Większość analizowanych szkół wyższych stawia sobie za cel wykształcenie bibliotekarzy i specjalistów w zakresie informacji, którzy będą się starali wnieść istotny wkład do rozwoju dziedziny. Możliwe jest to dzięki aktywności w pracy badawczej. Niezbędna do jej przeprowadzenia jest znajomość i umiejętność wykorzystania metod badawczych stosowanych w bibliotekoznawstwie i informacji naukowej. Kurs, który wyposaża studentów w ową wiedzę również został zaliczony do grupy przedmiotów obowiązkowych w 26-ciu uczelniach, w 18-tu możliwy jest jego wybór. Zagadnienia poruszane w ramach tych zajęć, takie jak ocena współcześnie realizowanych prac badawczych w tej dziedzinie, uczy różnego podejścia do problemu, a także interpretacji wyników badań. Umiejętności te są z pewnością bardzo pomocne w późniejszym pisaniu pracy magisterskiej lub prowadzeniu samodzielnego projektu badawczego.
Oprócz wyżej omówionych przedmiotów należy wspomnieć, iż niewielka grupa uczelni ujęła dodatkowo przedmiot wprowadzający do zagadnień zastosowania komputera w bibliotece oraz przedmiot, w ramach którego projektuje się i ocenia systemy informacyjne.
Podsumowując, można stwierdzić, że obecnie proponowany blok kursów obowiązkowych w programach nauczania w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej ma spójny i logiczny charakter. Poświęca się sporo uwagi zapoznaniu studenta z bazą pojęciową i teoretyczną, a także wyposażeniu go w podstawowe umiejętności praktyczne w tej dziedzinie. Przedmioty, które uwzględniono w wymaganej części programu w ostatnich paru latach podlegają zmianom związanym z tendencjami w sektorze usług informacyjnych. Jednakże nie są to zmiany głębokie, a wyrażone pewnymi modyfikacjami w ramach poszczególnych przedmiotów. I tak postęp technologiczny znajduje odzwierciedlenie w kursach dotyczących sposobów organizacji, przechowywania i udostępniania informacji. Pojawienie się nowych źródeł informacji (swoista "ekspansja" Internetu) widoczne jest w przedmiotach omawiających rodzaje zasobów i sposoby korzystania ze źródeł informacji. Powszechne zastosowanie technik komputerowych w pracy bibliotekarza i biblioteki występuje w programach w postaci wymagania znajomości różnego rodzaju sprzętu i oprogramowania. Ogólny zarys tej części programu wydaje się mieć dość niezmienną postać, lecz jest to wrażenie pozorne. Ciągły proces oceny oraz rozwój dziedziny sprawiają, iż grupa przedmiotów obowiązkowych podlega przekształceniom. Dodatkowo niektóre badane uczelnie stosują nowatorskie podejście do proponowanego przez siebie minimum programowego. Przykładem może być University of Washington, w którym student styka się z "cyklem życiowym informacji" tzw. information life cycle, a kolejne oferowane przedmioty to procesy występujące w tym cyklu10.
Kursy wymagane do pomyślnej realizacji programu magisterskiego stanowią stałą i jednakową część planu studiów każdego studenta bibliotekoznawstwa i informacji naukowej, natomiast blok przedmiotów uzupełniających może się różnić zależnie od jego indywidualnych zainteresowań i celów zawodowych. Badane szkoły wyższe proponują dużą i interesującą grupę zajęć nadobowiązkowych, którą zaprezentowano w kolejnym podrozdziale tej pracy.


Początek strony   |  Spis treści   |  Poprzednia strona   |   Następna strona