Pierwsza strona
Warto wiedzieć


LICENCJONOWANIE ŹRÓDEŁ CYFROWYCH:

JAK UNIKNĄĆ PUŁAPEK PRAWNYCH?

Spis treści:

  1. Wstęp
  2. Prawo autorskie a licencja
  3. Schemat licencji
  4. Wyjaśnienie paragraf po paragrafie
  5. Paragrafy, których należy unikać
  6. Podsumowanie

 

Uwaga: ECUP+ jest Wspólną Akcją koordynowaną przez Stowarzyszenie Europejskiego Biura Bibliotek, Informacji i Dokumentacji (EBLIDA, http://www.eblida.org./), założoną na okres trzech lat przez program Bibliotek Komisji Europejskiej (DGXIII/E4, http://www2.echo.lu/libraries/en/libraries,html). Rozpoczęła się ona 15 stycznia 1996 jako kontynuacja ECUP I i zakończy się 14 lutego 1999. Stowarzyszenie Europejskich Użytkowników Prawa Autorskiego składa się z towarzystw bibliotecznych. które są pełnymi członkami EBLIDA. Celami Stowarzyszenia są: podniesienie świadomości i dawanie bodźców do dyskusji na temat praw autorskich, nakreślenie modelowych umów licencyjnych dot. używania informacji elektronicznych i założenie Strony Praw Autorskich w Sieci. Ta publikacja jest jednym z biuletynów ECUP+. Inne biuletyny ECUP można znaleźć w katalogu ECUP-docs na stronie ECUP+ pod adresem http://www.eblida.org/ecup.

WSTĘP

W świecie druku bibliotekarz kupuje książki, do których użytkownicy mają praktycznie nieograniczony dostęp. Raz kupiona książka zostaje w bibliotece na zawsze. Dla odmiany, w środowisku elektronicznym w wielu wypadkach oczekuje się od bibliotekarza zakupu prawa dostępu do kopii elektronicznej na określony czas i do określonego jej użytkowanie. Dostęp zazwyczaj kupuje się poprzez licencję. Licencja jest prawnym zezwoleniem na robienie czegoś, co przy jej braku jest nielegalne. Licencje zazwyczaj regulowane są prawem umownym. Stopień dozwolonego dostępu i użytkowania gazety elektronicznej zależy w dużym stopniu od warunków wynegocjowanych w licencji na ten określony produkt.

Kiedy właściciel praw autorskich (w wielu wypadkach wydawca) wysyła umowę licencyjną, powinno się pamiętać, że tak naprawdę wysyła zaproszenie do negocjacji warunków, pod jakimi będzie można używać jego produktów. Zazwyczaj wysyła się modelową licencję, którą należy przeczytać, a jeśli to konieczne poprawić i odesłać, aby wskazać, na jakich warunkach biblioteka może przystąpić do kontraktu. W przypadku CD-ROMów propozycja umowy licencyjnej znajduje się z tyłu opakowania.

Większość licencji pisana jest przez prawników i fachowe słownictwo zniechęca wielu bibliotekarzy do lektury. Jednakże ważnym jest aby zrozumieć, na co się wyraża zgodę.

Brak podpisu albo zignorowanie warunków nie wystarczy, aby te warunki przestały obowiązywać. W gruncie rzeczy rozpoczęcie używania produktu lub usługi po tym, jak zostaliśmy powiadomieni o warunkach umowy może zostać odczytane jako akceptacja owych warunków. Takie rozwiązanie obowiązuje w prawie polskim - patrz art. 69 i art. 70 §1 kodeksu cywilnego.

Ta licencyjna lista ostrzegawcza została ułożona, aby pomóc w zrozumieniu konsekwencji niektórych paragrafów w umowie.

PRAWO AUTORSKIE A LICENCJA

Od wielu lat bibliotekarze oraz organizacje ich reprezentujące spierają się, czy wyjątki istniejące i zagwarantowane w prawie autorskim powinny dotyczyć tylko materiałów drukowanych, czy też winno się je rozszerzyć również na używanie źródeł cyfrowych.

Wprowadzenie prawa umownego dla regulacji użytkowania źródeł cyfrowych podniosło kwestię statusu wyjątków w prawie autorskim. Prawo umowne zdominowane jest przez koncepcję swobody treści umowy, co oznacza, że strony ją zawierające mają możliwość dowolnego ustalenia warunków, na jakich będą używać materiału chronionego prawem autorskim lub nawet zrezygnowania z uprawnień jakie gwarantuje im prawo autorskie.

Stan taki nie budzi wątpliwości i jest do zaakceptowania, kiedy negocjacje prowadzą dwie równorzędne strony. W przypadku praw autorskich nie należy zapominać, że jedna ze stron posiada wyłączne prawo (monopol) a druga, w tym wypadku biblioteka, pragnie otrzymać dostęp do określonych prac, by swobodnie wykonać swoje zadania statutowe. Poza tym biblioteka nie zawsze jest świadoma, że licencje mogą pomijać w swej treści wyjątki, zawarte w prawie autorskim.

W tej chwili status wyjątków w prawie autorskim oraz zakres odpowiedzialności rządów w tej kwestii jest zróżnicowany i zależy od systemu prawnego, przyjętego przez określone państwo. W międzyczasie radzimy każdemu, kto negocjuje podobne licencje do zamieszczania poniższego paragrafu:

"Aby uniknąć wątpliwości żaden zapis zawarty w tej licencji nie może wyłączyć, zmodyfikować lub w jakikolwiek inny sposób wpłynąć na prawa , które są czasowo w posiadaniu bibliotek i ich użytkowników, a które wynikają ze zastosowania treści ustaw o prawach autorskich obowiązujących w danym kraju."

To przynajmniej zapewni, że prawa autorskie gwarantowane w danym kraju przez ustawy, nie zostaną przez licencje pominięte.

SCHEMAT LICENCJI

Ogólnie umowa licencyjna zawiera części:

  • Określenie stron umowy
  • Tytuł - określenie celów umowy
  • Wyjaśnienie wyrażeń umownych
    • Definicje
    • Wybór prawa
  • Zasadniczą treść umowy
  • Prawa zagwarantowane przez licencję
  • Ograniczenia użytkowania
  • Okres trwania, sposób rozwiązania i moment wygaśnięcia umowy
  • Dostarczenie i dostęp do materiałów licencjonowanych
  • Opłata za licencję
  • Zobowiązania licencjobiorcy (biblioteki)
  • Wdrożenie w życie i dalsza realizacja umowy
  • Gwarancje, zobowiązania, odszkodowania
  • Siła wyższa
  • Scedowanie
  • Uwagi
  • Miejsce rozstrzygania sporów
  • Dodatki
  • Podpisy

Zamiast używania słów "Licencjodawca" i "Licencjobiorca" nazywamy licencjobiorcę "Biblioteką", a licencjodawcę "Wydawcą". Nie wszystkie części umowy zostaną tu szczegółowo omówione. Niektóre bowiem nie wymagają wyjaśnień.

WYJAŚNIENIE - PARAGRAF PO PARAGRAFIE

TYTUŁ UMOWY

Po szczegółach, dotyczących stron, zazwyczaj umieszcza się "tytuł umowy", choć nie jest to niezbędne. Ta część umowy powinna zawierać krótkie wyjaśnienie motywów, dla jakich strony ją zawarły i jakie cele mają zamiar poprzez nią zrealizować. Opis taki jest bardzo przydatny, gdy zaistnieje spór, którego rozstrzygnięcie zależy od oceny intencji stron przy zawieraniu umowy lub też konieczne jest reinterpretowanie tekstu kontraktu.

INTERPRETACJA UMOWY

Definicje

Dokumenty prawne wymagają używania precyzyjnego słownictwa. Tam, gdzie pomysły są złożone lub wyjaśnienie krótkiego zdania wymagałoby dłuższego wywodu, wybiera się słowo, które je symbolizuje. Kontrahent często przeskakuje nad zapisami interpretacyjnymi, choć jest to niezmiernie ważna część umowy i nie należy jej przeoczyć. Subtelna zmiana znaczenia słowa w definicji może mieć znaczący wpływ na całość umowy. Poza tym, jeśli strona zamierza przemycić jakąś niemiłą dla drugiej strony niespodziankę, najczęściej umieszcza się ją właśnie w tym miejscu.

Wybór prawa

Fundamentalnym zapisem w tej części jest prawo wybrane do interpretowania licencji oraz wybrany sąd, do którego wnosi się pozew przeciw wydawcy lub bibliotece. Większość licencji przyjmuje prawo najbardziej odpowiadające Wydawcy. Biorąc pod uwagę koszty, zaleca się, aby dążyć tu do wybrania prawa i sądu korzystnego dla obu stron. Można przy tym wykorzystać regulujące to zagadnienie przepisy prawa cywilnego państwa, w którym licencja będzie wykorzystywana lub strony mają swoją siedzibę..

UMOWA

Jest to zasadnicza część dokumentu. Określa, do czego strony się nawzajem zobowiązują, czyli ustala co jest przedmiotem umowy i jakie są jej warunki.. Musi zostać sporządzona w sposób przejrzysty i jednoznaczny - nie może mieć postaci życzeń czy przypuszczeń. Co najważniejsze: musi określać ona precyzyjnie przedmiot kupna i pełną cenę jego nabycia. Jeśli zapomni się o jakimś elemencie składowym rzeczy może się okazać, że w przyszłości trzeba będzie nabyć go za dodatkową i na ewentualnie innych warunkach.

PRAWA ZAGWARANTOWANE PRZEZ LICENCJĘ

Postanowienia pod tym nagłówkiem określają, co wolno zrobić z licencjonowanymi materiałami. Należy się upewnić, że zostały w nich opisane wszystkie działania, jakie zamierza się wykonywać lub jakie będą mogli wykonywać użytkownicy owych materiałów, gdyż to, czego w umowie nie ujęto jest działaniem zabronionym z mocy prawa, chyba że przenegocjuje się licencję lub zakupi dodatkowe prawa z inną licencją. Lista dozwolonych działań może być różna i zależy głównie od tego, ile biblioteka może zapłacić. Należy sobie uświadomić, że nie należy negocjować na temat praw, które gwarantują już istniejące ustawy o prawie autorskim lub umowy międzynarodowe (por. Prawo Autorskie a Licencja na s.4 , szczególnie zaś sugerowany paragraf chroniący ustawy). Tych praw nawet nie powinno się wymieniać w licencji, ale zauważyliśmy, że wielu bibliotekarzy umieszcza je w kontrakcie dla wygody, jako "przypomnienie".

Najważniejszą sprawą w tej części jest zdefiniowanie uprawnionych użytkowników oraz jaki jest dostęp do miejsc, w których można używać licencjonowanych materiałów.

Najczęstszym sposobem podziału uprawnionych użytkowników, stosowanym obecnie przez wydawców, jest rozgraniczenie na:: "Użytkowników Uprawnionych:" i "Użytkowników Tymczasowych". Jednak znaczenie tych sformułowań może się zmieniać w zależności od licencji.

Szefostwo ECUP nie używa podziału na "Użytkowników Uprawnionych" i "Użytkowników Tymczasowych", ponieważ został on uznany za mylący. "Użytkownicy Tymczasowi" również mają prawo do użytkowania materiałów licencjonowanych, przeważnie jednak nie w tym samym zakresie bądź nie w ten sam sposób, co "Użytkownicy Uprawnieni".

Bardziej zrozumiałym jest podział na "Członków" instytucji i "Nie-członków". "Nie-członkowie" mogą zostać podzieleni na "Zarejestrowanych Tymczasowych Użytkowników", "Niezarejestrowanych Tymczasowych Użytkowników" (na przykład odwiedzających bibliotekę publiczną) oraz "Zarejestrowanych Odległych Użytkowników"

W gruncie rzeczy nie jest ważne, jak nazwie się użytkowników, o ile definicje określają grupy użytkowników, którym chce się zapewnić dostęp. Członkowie, Zarejestrowani tymczasowi Użytkownicy, Zarejestrowani odlegli Użytkownicy oraz Miejsce można zdefiniować w poniższy sposób:

Członkowie Instytucji

członkowie zatrudnionego personelu lub w inny sposób związani z instytucją, studenci w niej studiujący, którzy mają zezwolenie na dostęp do zabezpieczonej sieci i posiadają hasło lub inny identyfikator.

Zarejestrowani Tymczasowi Użytkownicy

osoby prywatne, które zarejestrowane są jako mające zezwolenie na korzystanie z usług bibliotecznych lub które mają dostęp do zabezpieczonej sieci, ponieważ korzystają w pracy z zasobów biblioteki i posiadają hasło lub inny identyfikator

Niezarejestrowani Tymczasowi Użytkownicy

osoby prywatne, które nie są użytkownikami biblioteki i które posiadają zezwolenie na dostęp do zabezpieczonej sieci, ponieważ dla pewnych celów korzystają w pracy z zasobów biblioteki, wedle definicji w tej umowie

Zarejestrowani Odlegli Użytkownicy

organizacja lub indywidualne osoby prywatne zarejestrowane jako mające zezwolenie na korzystanie z usług bibliotecznych, które maja zezwolenie na dostęp do zabezpieczonej sieci z miejsc innych niż zasoby biblioteki

Miejsce

oznacza pomieszczenia biblioteki oraz inne miejsca, w których członkowie uczą się i pracują, łącznie -bez ograniczeń -z mieszkaniami i domami członków

Poniższa lista przedstawi próbkę praw, które umieszczano w licencjach, znajdujących się aktualnie na rynku.

Prawo:

  • dostępu do serwera wydawcy
  • lokalnego przechowywania licencjonowanych materiałów
  • wkomponowanie materiałów licencjonowanych w lokalny system infrastruktur i serwisów informacyjnych
  • do wymienienia materiałów licencjonowanych
  • do udostępnienia materiałów licencjonowanych członkom instytucji na jej stronach, w celu badań, nauczania lub prywatnych studiów
  • zezwolenia członkom instytucji na drukowanie i/lub kopiowanie pojedynczych artykułów w celu badań, nauczania albo prywatnych studiów
  • zapewnienie dostępu i zezwolenia na kopiowanie Zarejestrowanym Tymczasowym Użytkownikom, w celu wykorzystania do badań, nauczania lub prywatnych studiów
  • zapewnienia reprodukcji i włączenia kopii (papierowej lub elektronicznej) w materiałach szkoleniowych

Trudnymi tematami pozostają zbiory międzybiblioteczne oraz przesyłanie dokumentów elektronicznych. Wypożyczanie zbiorów miedzy bibliotekami jest praktyką od dawna zaakceptowaną w przypadku książek. W środowisku elektronicznym wypożyczanie zbiorów wzbudza spory. Od kilku lat bibliotekarze i wydawcy usiłują osiągnąć porozumienie. Jedną z przeszkód na drodze do porozumienia jest brak konkretnych definicji, które wyjaśniałyby chęci bibliotekarzy co do propozycji dzielenia się zasobami.

Niezwykle ważne jest rozróżnienie między wypożyczaniem sobie przez biblioteki zbiorów drukowanych, a wypożyczaniem dokumentów elektronicznych. Po pierwsze, słowo "wypożyczenie" sugeruje, że materiał odesłany zostanie w określonym terminie. Ma to zastosowanie jedynie do książek drukowanych, nie zaś do materiałów elektronicznych. Terminy, które bardziej odpowiadałyby tej czynności to Międzybiblioteczne Dzielenie się Zbiorami i Użytkowanie Międzybiblioteczne. Tak długo, jak ogranicza się to do dzielenia informacji między bibliotekami, a nie z instytucjami trzecimi, określenia te mogą być używane wraz z przesyłaniem dokumentów elektronicznych do użytkowników (trzecich stron).

Wypożyczanie Międzybiblioteczne w środowisku elektronicznym nie zostało poddane intensywnym badaniom. Więcej jest materiału dostępnego na temat przesyłania dokumentów elektronicznych. Bardzo pomocna jest publikacja "Comparative Analysis of the Copyright Problems of Electronic Document Delivery" autorstwa dr P. Bernta Hugenholtza i Dirka J.G. Vissera. W 1994, Komisja Europejska (DGXIII) zleciła Instytutowi Prawa Prasowego uniwersytetu w Amsterdamie zanalizowanie i porównanie praw autorskich w krajach UE i EFTA, ze szczególnym uwzględnieniem przepisów, odnoszących się do przesyłania dokumentów elektronicznych. Jedną z konkluzji sprawozdania było, że brak nadzoru legislacyjnego i jurysdykcyjnego utrudnił, a niemal uniemożliwił, precyzyjne zdefiniowanie statusu praw autorskich przesyłanych dokumentów elektronicznych w wielu krajach Europy.

Rzecz jasna, znalezienie rozwiązań prawnych satysfakcjonujących zaangażowane strony zajmie trochę czasu. W międzyczasie najważniejszym jest, aby wydawcy i bibliotekarze postarali się zrozumieć swe pozycje i oczekiwania oraz wypracować jasne rozwiązania poprzez jak najbardziej precyzyjne zdefiniowanie czynności, które zamierzają przeprowadzić. Nie tylko pomoże to czynnikom decyzyjnym w procesie legislacyjnym ale również samym wydawcom i bibliotekarzom podczas negocjacji licencji na źródła elektroniczne. Podjęto inicjatywy w Holandii i Wielkiej Brytanii. W Holandii wydawcy i instytucje naukowe zgodziły się przeprowadzić eksperyment z Wypożyczalniami Międzybibliotecznymi w środowisku elektronicznym (http://www.surfbureau.nl/iwipress.htm). W Wielkiej Brytanii Komitet Połączonych Systemów Informacyjnych/ Stowarzyszenie Wydawców podjęło dyskusję, by dojść do porozumienia na temat czynności, które doprowadziłyby do zdefiniowania pojęcia i określiły zasady działania Wypożyczalni Międzybibliotecznych w środowisku elektronicznym (http://www.ukoln.ac.uk/services/elib/papers/pa/).

OGRANICZENIA UŻYTKOWANIA

Te paragrafy powiedzą, czego nie wolno robić z licencjonowanymi materiałami. Najczęściej jest to:

  • jednorazowe lub systematyczne powielanie
  • redystrybucja, odsprzedanie, wypożyczanie lub sublicencjonowanie
  • systematyczne dostarczanie lub dystrybucja w jakiejkolwiek formie osobom innym niż członkowie instytucji

OKRES TRWANIA, SPOSÓB ROZWIĄZYWANIA I MOMENT WYGAŚNIĘCIA UMOWY

Okres

Jeśli nie ma specjalnego zastrzeżenia dotyczącego rozpoczęcia licencji, umowa wchodzi w życie z datą podpisania. Często jednak zamieszcza się klauzulę dotyczącą tego punktu, aby uniknąć nieporozumień. Jeżeli data początkowa licencji różni się od daty podpisania umowy nie ma przeszkód, aby data początkowa była nawet wsteczna, jeżeli tego życzą sobie strony.

Okres trwania licencji to czas, przez który wydawca zobowiązuje się zapewnić dostęp do materiałów, a biblioteka płacić za korzystanie z nich. Umowa może być rozwiązana przed końcem tego okresu, jeśli nastąpi poważne naruszenie jej warunków albo zamieszczono klauzulę umożliwiającą wcześniejszy czas wygaśnięcia (na przykład zajście pewnego wydarzenia, np. niewypłacalność, lub wypowiedzenie jej przez jedną ze stron.

Okres trwania licencji jest zależny tylko od woli stron i zawsze można ją odnowić. Aby zachować precyzję należy zapisać datę wygaśnięcia dosłownie, a nie używać długości okresu. Jest możliwym posiadania licencji na czasu nieokreślony. Kończy ją wtedy wypowiedzenie, złożone przez stronę w formie, przewidzianej w umowie.

Zakończenie

Licencja zawsze powinna zawierać zapis o warunkach lub okolicznościach, które doprowadzą do wygaśnięcia licencji. Ma to na celu uchronienie biblioteki przed zawarciem umowy, na mocy której musiałaby płacić za produkty lub usługi, których wydawca nie dostarcza, albo których biblioteka już nie chce.

Wedle prawa, umowa może natychmiast po uprzednim jej wypowiedzeniu,, jeśli któraś ze stron zaniedba wykonywania czynności do których umowa ją zobowiązuje. Rozwiązanie to stosuje się jednak tylko wtedy, gdy miało miejsce rażące naruszenie postanowień umownych.

Praktycznym rozwiązaniem jest umieszczenie w umowie klauzuli, która da prawo stronie pokrzywdzonej dochodzenia roszczeń o naprawienie szkód. Powszechnie przyjętym okresem jest trzydzieści dni od daty doręczenia pisemnego wezwania do ich naprawienia.. Jeśli szkoda zostanie naprawiona w tym czasie, nie nastąpi wygaśnięcie umowy. Jeśli zaś szkoda nie zostanie naprawiona, kontrakt wygasa. W wypadku wygaśnięcia z winy wydawcy byłoby dobrze ustalić w umowie, że wydawca zwróci bibliotece sumę, odpowiadającą opłacie licencyjnej za niewykorzystany czas licencji.

Stały dostęp

Może się zdarzyć, że niektóre klauzule nadal będą obowiązywać po wygaśnięciu umowy. Jedną z nich jest stały dostęp do materiałów licencjonowanych. Ma to miejsce, kiedy następuje wygaśniecie licencji z powodu upływu czasu albo, w pewnych przypadkach, naruszenia warunków. Stały dostęp nie jest zapewniony automatycznie; zapis tego uprawnienia musi znaleźć się w umowie. W obu przypadkach biblioteka powinna poprosić wydawcę o zapewnienie stałego dostępu do materiałów licencjonowanych albo z serwera wydawcy, albo poprzez trzecią stronę lub tez przez wysłanie bibliotece danych elektronicznych.

Niezależnie od tego, czy naruszenie wystąpiło z winy wydawcy czy biblioteki, należy zapewnić stały dostęp do tej części materiałów, do których biblioteka była uprawniona, zanim nastąpiło naruszenie. Zazwyczaj stały dostęp zapewniany jest przez wydawcę pod warunkiem, że biblioteka nadal będzie stosować się do warunków zawartych w licencji, przestrzegając obostrzeń użytkowania, zmian oraz bezpieczeństwa.

DOSTARCZENIE I DOSTĘP DO MATERIAŁÓW LICENCJONOWNYCH

Ważnym jest, aby zachować jak największą precyzję przy dacie dostarczenia materiałów licencjonowanych, częstotliwości, formatu i przekaźników. Zapewne nie trzeba wspominać, że przekaźniki muszą być takie, aby biblioteka mogła mieć do nich dostęp i z nich korzystać; aby uniknąć ryzyka późniejszych sporów, rodzaj przekaźników powinien być jasno sprecyzowany w licencji. Gdyby materiały nie dotarły na czas, wydawca będzie miał zazwyczaj trzydzieści dni na naprawienie szkody (patrz wygaśnięcie). Radzimy, aby takie szczegóły umieścić w Dodatkach, a nie w głównej części licencji.

Jeśli chce się otrzymać kopię elektroniczną przed lub w tym samym czasie, co drukowaną, należy umieścić odpowiednia klauzule w licencji. W przypadku, gdyby część materiałów licencjonowanych została wycofana albo przestała być wznawiana, powinno się zamieścić zapis, że biblioteka może zażądać od wydawcy zwrotu kosztów odpowiadających wysokości opłaty za materiały licencjonowane, które zostały wycofane lub przestały być wznawiane.

Pod tym nagłówkiem znajdują się też paragrafy dotyczące dostępu do materiałów licencjonowanych, takie jak: dostarczenie kodów dostępu, możliwości oraz dostęp do serwera wydawcy, aby wspomagać użytkowanie w bibliotece itd.

OPŁATA ZA LICENCJĘ

Oplata za licencję może zostać uwzględniona w głównych paragrafach albo osobnym Dodatku. Należy się upewnić, że jest to opłata całościowa, obejmująca wszystkie usługi i produkty zapewniane przez wydawcę oraz obejmuje cenę sprzedaży, użytkowania oraz podatki, aby na późniejszym etapie nie można było dodatkowo obciążyć biblioteki ukrytymi kosztami. Należy sprecyzować też w umowie termin wniesienia opłaty, miejsce gdzie się ją wnosi oraz z jaką częstotliwością i w jakiej wysokości, co do każdej raty.

 

ZOBOWIĄZANIA BIBLIOTEKI

Ta część, co zrozumiałe, jest bardzo ważna dla wydawców. Znajdą się tutaj klauzule, w których biblioteka zobowiązuje się, że ona i jej użytkownicy nie naruszą praw autorskich ani innych praw własności poprzez, np. modyfikowanie, adaptowanie, zmienianie, tłumaczenie tudzież tworzenie prac pochodnych na bazie materiałów licencjonowanych bądź ich fragmentów.

Biblioteka obiecuje też, że będzie używała lub pozwoli używać materiałów licencjonowanych zgodnie z warunkami zapisanymi w licencji. Biblioteki powinny uważać na paragrafy, które nakładają na nie zbyt daleko idącą odpowiedzialność za naruszenie postanowień licencji, np. za działania, których biblioteka bezpośrednio nie kontroluje. Rozsądnym jest wszakże, aby nakazać bibliotece powiadomienie wydawcy o jakichkolwiek naruszeniach, jakie biblioteka zauważyła oraz współpracę z wydawcą nad powstrzymaniem dalszych nadużyć. I chociaż biblioteka nie może być odpowiedzialna za naruszenie dokonane przez upoważnionego użytkownika, jest rzeczą słuszną,, by została pociągnięta do odpowiedzialności, jeśli osłaniała lub umożliwiała dalsze nadużycia po tym, jak została o nich powiadomiona przez wydawcę.

GWARANCJE I ODSZKODOWANIA

Wydawcy generalnie nie lubią wystawiać gwarancji, szczególnie w środowisku elektronicznym. Gwarancja, której potrzebuje biblioteka, to zapewnienie, że wydawca jest rzeczywiście w posiadaniu praw własności dóbr intelektualnych oferowanych materiałów licencjonowanych i ma prawo do wydawania licencji. Jeśli w licencji nie ma paragrafu gwarancyjnego lub jest on wieloznaczny, biblioteka ryzykuje, iż zapłaci podwójnie: raz wydawcy i raz osobie zgłaszającej prawa własności do materiałów, zazwyczaj autorowi.

Wieloznaczna gwarancja to taka, która mówi, że wydawca jest "w najlepszej wierze" właścicielem praw autorskich do materiałów licencjonowanych. Słowa "w najlepszej wierze" składają odpowiedzialność na barki biblioteki. Skąd biblioteka ma wiedzieć, co tkwi w głowie wydawcy? Fakt, że wydawca szczerze, acz mylnie wierzył, że jest uprawniony do wydawania licencji jest niewielkim pocieszeniem dla biblioteki, od której wściekły autor żąda zadośćuczynienia. Dlatego tak ważna jest jasne sformułowanie gwarancji. Nie kupuje się samochodu od kogoś, kto nie potrafi dowieść, że jest właścicielem sprzedawanego pojazdu.

Co więcej, równie ważnym jest, aby biblioteka się upewniła, że wydawca będzie posiadał prawa własności dóbr intelektualnych produktu w czasie trwania licencji. Biblioteka musi wiedzieć, że wydawca będzie miał prawo do wydawania licencji aż do terminu jej wygaśnięcia, ponieważ w innym wypadku może zostać zmuszona do wykupienia kolejnej licencji od nowego właściciela.

Wydawcy spierają się, twierdząc, że to nierealne ze względu ma częste fuzje i przejmowanie przedsiębiorstw w branży. Taki spór wynika z niezrozumienia tego, co dzieje się z prawami własności dóbr intelektualnych podczas takich transakcji.

W przypadku fuzji, pierwotny wydawca łączy się z inną firmą, aby utworzyć zupełnie nową całość. Prawa własności dóbr intelektualnych nie przepadają (i gwarancja nie zostaje złamana), ponieważ wchodzą w skład własności nowej całości, która obsługuje umowy w miejsce poprzedniego wydawcy.

Przy przejęciu nie zmienia się natomiast wystawiający gwarancję (tylko jego właściciel), więc nie ma transferu praw własności dóbr intelektualnych (a co za tym idzie, naruszenia). Zostają w posiadaniu pierwotnego kontraktodawcy.

W klauzuli gwarancyjnej znajduje się odszkodowanie za działania osób trzecich na licencjonowanych dobrach intelektualnych. Odszkodowanie powinno pokrywać wszelkie straty, szkody, koszty, roszczenia i wydatki i nie ograniczać się do, powiedzmy, kosztów licencji. Potencjalne roszczenia za naruszenie własności dóbr intelektualnych i koszta obrony przed takimi roszczeniami mogą wykroczyć daleko poza sumę, którą biblioteka zapłaciła za używanie tych dóbr.

Przykładem klauzuli gwarancji i odszkodowań może być:

"Wydawca gwarantuje bibliotece, że posiada pełne prawa, aby wystawić bibliotece licencję i używanie przez bibliotekę materiałów licencjonowanych nie naruszy dóbr osób trzecich. Wydawca zobowiązuje się wypłacić bibliotece odszkodowanie za wszystkie straty, szkody, koszty, roszczenia i wydatki wynikłe z rzeczywistego lub domniemanego naruszenia. Roszczenia odszkodowawcze nie wygasają wraz z wygaśnięciem licencji. Odszkodowania te nie będą przysługiwać, jeżeli biblioteka w sposób zabroniony umową zmodyfikowała materiały licencjonowane."

"Wydawca gwarantuje bibliotece, że zatrzyma na czas trwania tej umowy wszystkie prawa i możliwości udzielania licencji bibliotece i ubezpieczy licencjobiorcę od wszelkich strat, szkód, kosztów, roszczeń i wydatków wynikłych z takiego naruszenia."

SIŁA WYŻSZA

Siła wyższa to warunek, na który strony nie mają wpływu, taki jak wojna, wybuchy, powodzie, utrata zasilania, zniszczenie urządzeń umożliwiających dostęp do sieci itd., które nie zostały przewidziane przez strony i które uniemożliwiły wykonanie umowy. Większość licencji posiada zapis, który mówi, iż wszelkie niedotrzymanie warunków umowy przez którąś ze stron, wynikłe z działania siły wyższej, nie zostanie uznane za naruszenie umowy i nie zrodzi innych skutków prawnych.

SCEDOWANIE I SUBKONTRAKTY

W większości systemów prawnych cedowanie kontraktów komercyjnych jest znacznie utrudnione. Scedowanie umożliwia bowiem stronie uwolnienie się od wszelkich zobowiązań umownych i przeniesienie ich na osobę trzecią. Stan prawny staje się wtedy niepewny, zwłaszcza co do roszczeń i ich adresata. Jednakże subkontrakty są często dopuszczane przez prawo, o ile pierwotna strona umowy przyjmuje odpowiedzialność za czyny swego subkontraktora. W większości licencji umieszcza się poniższe:

"Ta licencja nie może być cedowana przez żadną ze stron na żadną inną osobę prawną lub fizyczną, ani tez nie można subkontaktować żadnego z poniższych zobowiązań bez uprzedniego pisemnego zezwolenia drugiej strony, której to zgody nie można odmówić bez uzasadnionej przyczyny."

Jeśli biblioteki chcą stworzyć konsorcjum z pośrednikiem (nową lub już istniejącą całością), któremu przekazane zostaną niektóre zadania, musza upewnić się, że wydawca na pewno wydał pisemną zgodę. Najłatwiej jest wprowadzić odnośnik do tej "zgody" w licencji.

Klauzula ta może mieć taką treść:

"Postanowienia umowy nie mogą zabraniać lub przeszkadzać bibliotece w wypełnianiu swych zobowiązań przez swego pośrednika."

Słowo "pośrednik" nie wymaga dalszych wyjaśnień. Definicja nie powinna być zbyt dosłowna; daje to bibliotece elastyczność w wypadku dalszych zmian.

MIEJSCE ROZSTRZYGANIA SPORU

Jest kilka sposobów rozstrzygania sporu: w sądzie, przez postępowanie rozjemcze lub opinię ekspertów.

Proces sądowy

Ustępy o postępowaniu rozjemczym i opinii ekspertów nie zwalniają od obowiązku sporządzenia klauzuli prawnej, precyzującej system prawny, wedle którego będzie obowiązywał kontrakt, jego wykonanie i interpretacja oraz paragrafu, decydującego , jaki sąd będzie miał jurysdykcję w przypadku sporów prawnych. Najbardziej wygodne jest oczywiście przyjęcie właściwości sądu, w okręgu którego działa przynajmniej jedna ze stron umowy lub gdzie faktycznie realizuje się tą umowę.

Proces przed sądem państwowym może zostać wytoczony przez każdą ze stron i nie wymaga zgody drugiej. Decyzja sądu jest wiążąca i zazwyczaj obowiązuje też ustalona procedura apelacyjna.

Należy przy tym dodać, że polskie przepisy prawa cywilnego określają jednoznacznie właściwość miejscową sądu co do sporów, wynikłych podczas trwania umowy, i to zarówno dla podmiotów krajowych (w art. 27-30 oraz art.34 i art.46/1 kodeksu postępowania cywilnego), jak też, gdy jedna z jej stron lub obie jest cudzoziemcem (art.1098 oraz art.1103 i art.1104 kodeksu postępowania cywilnego.

Postępowanie rozjemcze

Postępowanie rozjemcze to rozsądzanie sporu przez rozjemcę wyznaczonego przez strony, a nie przez państwo. Koszty wynagrodzenia rozjemcy ponoszą zazwyczaj obie strony. Jest to bardziej prywatne i mniej formalne postępowanie od sądowego, jednak staje się coraz bardziej sformalizowane. Rozstrzygnięcia rozjemcy są wiążące i mogą zostać wyegzekwowane na drodze sądowej.. Możliwe są apelacje, np. w Wielkiej Brytanii odwołuje się do Sadu Najwyższego.

Ekspert

Powołanie eksperta jest procedurą nieformalną, na którą strony zgadzają się w umowie. Postanawia się wtedy, że rozstrzygnięcie sporu należeć będzie do eksperta, wyznaczonego przez strony. Nie jest to jednak forma odpowiednia dla jakiegokolwiek sporu, z którym związana jest konieczność rozstrzygnięcia w kwestiach prawnych.. Wynagrodzenie eksperta zazwyczaj ponoszą obie strony. Opinia jest wiążąca i wprowadzenie jej w życie może być egzekwowane na drodze sądowej. Nie ma tu możliwości odwołania, chyba, że wykaże się jawne oszustwo lub oczywiste błędy w opinii.

DODATKI

Dodatki stanowią załączniki do umowy, aby nie zatraciła ona swego sensu w powodzi szczegółów. Zawierają zazwyczaj bardziej szczegółowe klauzule kontraktu i można do nich umieścić np. długie czy techniczne wyliczenia lub rozliczenia. Dodatki są niezbędną i poza tym integralną częścią umowy. W zasadniczej części umowy zawsze powinien znaleźć się dokładny zapis dotyczący dodatków. Zazwyczaj w licencjach znajdą się tam listy materiałów licencjonowanych, daty dostarczenia, format i przekaźniki oraz lista miejsc, w których można używać materiałów licencjonowanych.

Zazwyczaj Dodatki dołącza się po głównych paragrafach, ale przed podpisami Biblioteki i wydawcy.

PARAGRAFY, KTÓRYCH NALEŻY UNIKAĆ

PARAGRAFY O ROZSĄDNYCH I WSZELKICH STARANIACH

W Unii Europejskiej znajdujemy kraje z tradycjami prawa cywilnego (rzymskiego) i powszechnego. Rozróżnienie miedzy pojęciami prawa cywilnego i powszechnego spotyka się nawet w Stanach Zjednoczonych. Na przykład, prawo Luizjany opiera się na prawie cywilnym, a w Waszyngtonie na powszechnym. To rozróżnienie jest bardzo ważne dla interpretacji pewnych paragrafów licencji, szczególnie tzw. "rozsądnych staraniach" i "wszelkich staraniach".

Słowa "rozsądny" i "wszelki" są mylące. Generalnie: wątpliwości co do znaczenia ważnego terminu w umowie mogą spowodować nieskuteczność czy niewykonalność jej treści.. Sądy, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, niechętnie angażują się w zgadywaniem co jest "rozsądne" Ceny, ilości, czas, zobowiązania i wykonanie są pośród tych terminów, w których dokładność jest niezbędna.

Jasna intencja i pewność co do znaczenia terminów są również niezbędne w prawie cywilnym, ale nie z tak wielkim naciskiem. Sąd w oparciu o dowody i stosowne przepisy może bowiem ocenić, co strony mogły przypisywać temu, na co się zgodziły oraz czego w granicach rozsądku mogły oczekiwać od siebie nawzajem w kontekście zapisów umowy.

Generalna rada to unikanie źle sformułowanych lub mętnych terminów typu "rozsądne" czy "wszelkie" starania. Powinny zostać poprawione i zastąpione jasnymi/jednoznacznymi warunkami. Lepiej jest od początku być absolutnie pewnym zobowiązań, niż ponosić koszty procesu, aby tą drogą rozstrzygnąć, czy staranie było rozsądne, czy nie.

PARAGRAFY O NIEODWOŁYWANIU

Coraz więcej bibliotekarzy zaczyna dawać pierwszeństwo zakupom źródeł w formacie cyfrowym. Paragrafy "o nieodwoływaniu" w licencjach próbują przeszkodzić bibliotekarzom w rezygnacji z bieżącej subskrypcji druków i ograniczeniu się do prenumeraty tylko kopii elektronicznych albo do wykorzystywania minimalnej liczby zaprenumerowanych gazet. Jest to bez wątpienia nadużywanie pozycji dominującej. Stan taki nie może być akceptowany a podobne zapisy winno się usuwać z licencji.

PARAGRAFY O TAJNOŚCI

Te paragrafy zabraniają bibliotekarzom dzielenia się cenami, informacjami o używaniu oraz innymi ważnymi warunkami umowy z innymi. Szczególnie w przypadku konsorcjów ten zakaz jest nieuzasadniony. Wydawcy powinni dawać bibliotekarzom możliwość monitorowania użytkowania, zbierania ważnych informacji o zarządzaniu, potrzebnych do rozwoju zbiorów oraz dzielenia się tymi informacjami z innymi. Nie trzeba wspominać, że informacje o użytkowaniu nie mogą naruszać praw o poufności danych. Jednak trzeba pamiętać, że są wypadki, kiedy dzielenie się określonymi informacjami szkodzi wydawcy. Dlatego ważne jest zaznaczenie w umowie, jakie informacje podlegają utajnieni, a jakimi można się dzielić.

PARAGRAFY Z WIELOZNACZNYM OKRESEM CZASU

Ważnym jest, aby precyzyjnie zaznaczyć w umowie każdy okres czasu. Nie można stosować luźnych sformułowań o dniach, miesiącach i latach. Tydzień to albo 7, albo 5 dni pracujących. Rok może być ciągiem 12 miesięcy albo określonym rokiem kalendarzowym. Najłatwiejszym sposobem uniknięcia ty problemów jest zdefiniowanie pojęcia dnia, tygodnia, miesiąca i roku na liście definicji.

PRZYPOMNIENIE

Nie podpisuj licencji, która:

  • nie stosuje się do prawa i sądów obowiązujących w kraju, gdzie mieści się twoja instytucja
  • nie uznaje ustaw o prawie autorskim
  • nie zapewnia stałego dostępu do licencjonowanego materiału
  • nie zawiera gwarancji własności dóbr intelektualnych i odszkodowania w przypadku roszczeń osób trzecich
  • uznaje bibliotekę za odpowiedzialna za wszystkie naruszenia, dokonane przez upoważnionych użytkowników
  • ma zapis "o nieodwoływaniu"
  • ma zapis o tajności treści umowy
  • ma zapisy "o rozsądnych i wszelkich staraniach"
  • ma zapisy z nieprecyzyjnie podanymi okresami czasu
  • nie pozwala na subkontraktowanie pośrednikowi
  • opłata licencyjna nie obejmuje całości. Należności za korzystanie z materiału.

PODSUMOWANIE

Samo wynegocjowanie opłaty licencyjnej to nie wszystko. Mamy nadzieję, ze ten przewodnik pomoże wam przy negocjowaniu licencji. Świadomość, jakie można napotkać pułapki i jakie przy tym mogą wyniknąć problemy pomaga w wynegocjowaniu lepszej licencji dla waszej instytucji. Jednak zawsze należy zasięgnąć porady prawnej, zanim cokolwiek podpiszecie. Dalsze rady można znaleźć w dwóch bardzo pomocnych dokumentach o licencjonowaniu. Pierwszy z nich to niemiecko-duńskie Licensing Principle z 27 października 1997 (http://cwis.kub.nl/~dbi/english/license/licprinc,htm). Druga to Statement of Current Perspective and Preferred Practices for the Selection and Purchase of Electronic Information of the International Coalition of Library Consortia (http://www.library.yale.edu/consortia/statement.html) Przykłady modelowych licencji można znaleźć w ECUPowskich modelach umów dla państwowej, uniwersyteckiej, publicznej i firmowej biblioteki (http://www.eblida.org/ecup w ECUPdocs) i w brytyjskiej Model NESLI Site Licence (http://www.nesli.ac.uk).

Emanuella Giavarra, LLM

ECUP+

Haga, 9 listopada 1998



Początek strony